સોરઠ ના કાઠી દરબારો ના રસોડે થી

Spread the love

મિત્રો, આપણુ આજ નુ સૌરાષ્ટ્ર પહેલા ના સમય મા કાઠિયાવાડ તરીકે જાણીતુ હતુ. તે કાઠી-દરબારોની આગવી અને અનોખી સંસ્કૃતિ જાણીતુ હતુ. એમના લગ્નપ્રસંગો, હથિયાર-પડિયાર, અશ્વો, ઓરડા ના શણગાર, ખાંભી, પાળિયા, એમનુ ભાતીગળ ભરત અને મોતીકામ, એમની દિલાવરી, દયા, આતિથ્યપણુ અને ખાણી-પીણી મા કાઠી સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિના અમૂલ્ય કણો ઝબકતા જોવા મળી રહે છે.

અતિથિઓ ને માન-સન્માન આપી તેમની સેવા કેમ કરવી એ કાઠીઓની કુનેહ ગણાય છે. તેમની પથારી, પાગરણ, ઢોલિયા, રજાઈ, ગાદલા, ગાલમસુરિયા, ઓશીકા અને ભોજન જમાડવાની વ્યવસ્થા જ એવી હોય છે કે તેમના દ્વારે આવનાર બધા અતિથિઓ ના હૃદય હર્ષોલ્લાસ થી ભરાઈ જાય. મધ્યાહન વેળાએ ડાયરો ડેલીએથી જમવા માટે ઊભો થાય એટલે ઓરડામા આકળિયુ બાંધવામા આવે.

ત્યારબાદ વાઘનખના પાયાવાળા પિત્તળના જડતર-ઘડતરવાળા બાજોઠ મૂકવામા આવે. તેની બાજુમા પિત્તળની બશેરની પડઘી મૂકવામા આવે. જેની ચારેય બાજુ ઝામરની પાંદડિયું હોય. આ પડઘી ઉપર કાંસાની તાંસળી મૂકવામા આવે. કાંસાનુ પાત્ર એ સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત લાભદાયી માનવામા આવે છે. આ સિવાય ભોજન કરતા સમયે જો શત્રુઓ પ્રહાર કરવા માટે પહોંચી જાય તો આ પડઘીનો ઉપયોગ શત્રુ ને મારવા માટે અને પોતાના સ્વબચાવ માટે કરી શકાય.

બળધુઈના દરબારગઢ નો એક એવો કિસ્સો છે કે ત્યાં ના બહારવટિયા મામદ જામને પડઘી થી પતાવી દેવામા આવ્યો હતો. આ સિવાય ભોજન કરતા સમયે તમારા પગ ને આરામ મળે તે માટે ઢીંચણિયું પણ મૂકવામા આવે છે. ઢીંચણિયુ વાપરવા પાછળ પણ એક આયુર્વેદિક સમજણ છૂપાયેલી છે. મિત્રો, ડાબા પગના ઢીંચણ હેઠળ સુર્યનાડી નો ઉદભવ થાય છે તથા જમણા પગ ના ઢીંચણ હેઠળ ચંદ્રનાડી નો ઉદભવ થાય છે.

જ્યારે તમે ભોજન મા ઘન પદાર્થ જેમ કે દૂધપાક, બાસુંદી, લાડુ વગેરે નુ સેવન કરો છો ત્યારે તેના પાચન માટે સૂર્યનાડી નો ઉપયોગ થાય છે જ્યારે દૂધ, દહી કે અન્ય પ્રવાહી વગેરે નુ સેવન કરો છો ત્યારે તેના પાચન માટે ચંદ્રનાડી નો ઉપયોગ થાય છે. આમ, ભોજન કરતા સમયે પગ હેઠળ ઢીંચણિયુ રાખવુ લાભદાયી ગણાય. ભોજન કરનાર અતિથિઓ ની જમણી તરફ તેમની નજર સામે બધી જ વસ્તુઓ મૂકવામા આવે જેથી તેમને કોઈ વસ્તુ માંગતા સંકોચ ના થાય.

ભોજન મા શેડકઢા દૂધનુ બોઘરણુ, દહીંનુ તપેલુ, બે શાક સાથે મિષ્ટાન્ન અને અથાણા પીરસવામા આવે. બાજોઠ પર થાળ, થાળમા રોટલા, રોટલી, ઘીની વાટકી, ખાંડેલા મરચા, નમક વગેરે પીરસવામા આવે છે. અતિથિઓ થી નમક મંગાય નહી કારણકે, માંગે તો ભોજન બનાવનારનુ અપમાન ગણાય. આ ભોજન બાજરા ના રોટલા વિના તો અધૂરુ જ ગણાય.

દરબારી રસોઈઘર મા બનતા બાજરા ના રોટલા માટે કાઠિયાણીઓ વાણંદ કે કુંભારની સ્ત્રીઓ પાસે રસોઈઘર મા કાટખૂણે અગ્નિખૂણામા કાળી માટી, રેતી, કુંવળ, ઢુંહા અને લાદના મિશ્રણવાળા વિશિષ્ટ ચૂલા નખાવે છે. આ ચુલા માટે એક જૂની કહેવત પણ છે ‘ચુલા છીછરાં, આગવોણ ઊંડી એને બેડ બમણી.’ બેડ એટલે ચુલા ની પાછળ ની તરફ નો ભાગ.

ઓરડામા ગમે તેટલા લોકો ભોજન કરવા બેઠા હોય તો પણ બાજરાના રોટલા ગરમ ગરમ જ આવે. કાઠિયાણીઓ બાજરાના રોટલા વ્યવસ્થિત રીતે ચડી જાય ત્યારબાદ તેને ચૂલા ની બેડ ઉપર ઊભા મૂકી દે. ચુલો ચાલતો હોય એટલે રોટલા ગરમ જ રહે અને ગરમ ગરમ જ પીરસાય. ચતુર કાઠિયાણીઓની આ કોઠાસૂઝ કહેવાય છે. એમના હાથે બનતા બાજરાના રોટલાની મીઠાશ પણ કંઈક અલગ જ હોય છે.

દરબારી રસોઈઘરમા બનાવવામા આવતા બાજરાના રોટલા માટે એવુ કહેવાય છે કે, સાત પાણીનો રોટલો અને એક પાણીનુ શાક એ કાઠી ખાણી પીણીની મજા છે. શાક વઘારો ત્યારબાદ એક જ વાર પાણી નાખીને શેડવો એ ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ બને. જે રોજ ભોજન બનાવતા હોય તેમને માપ નુ અંદાજ તો હોય જ.

આ કાઠિયાણીઓ બાજરાના રોટલાને ઘડતા પહેલા કુંભાર દ્વારા બનાવવામા આવેલી કાથરોટ મા ચપટીભર નમક ઓગાળે, ત્યારબાદ ટોયુ લોટ નાખે, અને ત્યારબાદ ચુલે મૂકેલુ ગરમ પાણી કથરોટમા નાખે, ત્યારબાદ મહળવાનુ ચાલુ કરે. જેટલો મહળવામા આવે તેટલો લોટ કઠણ થાય. ત્યારબાદ પાણીનો છટકારો આપવામા આવે. પાછુ મહળે આવુ તે સાત વાર કરે અને પાણી આપે. ત્યારબાદ રોટલાને ટીપે.

એકસરખો ગોળ ઘડાયા બાદ જ તુરંત તાવડી મા એવી રીતે નાખે કે એમા હવા ના રહે. કારણકે, હવા રહી જાય તો તેમા ભમરા પડે. આ ભમરા માટે કણબી પટેલોમા એવુ કહેવાયુ છે કે જો પુત્રી બાજરાના રોટલા ઘડતા શીખતી હોય અને ભમરો પડે તો મા એને તુરંત જ કડવા વેણ સંભળાવે છે કે, ‘આ ભમરાળો રોટલો તારો બાપ ખાશે પણ તારો સસરો નઈ ખાય.’ કઠિયાણી રોટલે શકે ત્યારે ચાકુથી, આંગળિયુંથી કે તાળાની પોલી ચાવીથી ભાત પાડે છે અને થોડુ ઘી ભરે છે.

ત્રાંબિયા જેવો શેકેલો ગાડાના પૈડા જેવો રોટલો ભાંગવાનુ મન જ થાય તેવો મનોહર હોય છે. આ રોટલો સામે પડ્યો હોય તો મોઢામા પાણી આવવા લાગે છે. બાજરાના રોટલા સાથે રોટલી પરોઠા કે ભાખરી પણ બનાવે છે. અતિથિઓ જમવા બેસે એટલે સૌથી પહેલા મિષ્ટાન પીરસવામા આવે ત્યારબાદ કોઈ ખાટુ શાક ખાતા હોય તો કોઈ તીખુ શાક ખાતા હોય, કોઈ દહીં ખાતા હોય, કોઈ દૂધ ખાતા હોય.

કોઈ રોટલા જમતા હોય, કોઈ રોટલી જમતાં હોય એટલે બધી વસ્તુઓ અતિથિઓ ના નજર ની સામે જ હાજર રાખવામા આવે. શાક પીરસતા પહેલા, ઘીની બરણી માંથી ઘી પીરસાય ત્યારબાદ શાક પીરસવુ જેને ‘અબગાર’ કહે છે. અબગાર પરંપરાગત અપાય. કાઠી દરબારો રોટલા, રોટલી ઘી મા ચોપડતા નથી પરંતુ, શાકમા ઘી ઉમેરે છે. શાકમાં ઘી નાખી તેનુ સેવન કરવાથી યાદશક્તિ સારી રહે છે એવી એક માન્યતા છે.

ઘી નુ સેવન તમે કેરીમા, દૂધપાકમા, ખીરમા, અને લાપસીમા કરી શકો છો. કાઠીઓ દૂધ, સાકર અને ચોખામા પણ ઘી નુ સેવન કરે છે. ઘી ના મારણ ઘુંગારેલુ દહીંનું ઘોળવુ ઉપયોગી ગણાય છે. ધુંગારેલું એટલે કે જલતા કોલસા ના દેતવા પર ઘી નાખી ધુમાડો થાય એટલે તપેલુ ઢાંકી દેવુ અને ત્યારબાદ ધુમાડો અંદર હોય તેમા દહીંનુ ઘોળવુ નાખી દેવામા આવે તેને ઘુંગારેલુ દહીં તરીકે ઓળખવામા આવે છે.

ઘુંગારેલુ દહીંના ઘોળવામા ઘીના ધુમાડાની સુગંધ આવે છે. આ ઘોળવુ પાચક ગણાય છે. ભોજન કર્યા બાદ ઘુંગારેલું ઘોળવું એક તાંસળી પી જાવ તો ગમે તેવો ભારે આહાર પણ હજમ થઈ જાય છે. કાઠી જમવા બેસે ત્યારે થાળ માંનો રોટલો કે રોટલી ડાબા હાથે ભાંગી, જમણા હાથે જ જમે છે. કાઠિયાણી ના હાથની રસોઈ જમવી એ પણ જીવનનો એક અમૂલ્ય લ્હાવો ગણાય છે.

કાઠી દરબારોના રોટલા, મિષ્ટાનો, જાતજાતના ને ભાતભાતનાં શાક, રાયતાં, અથાણા ની વાત જ અલગ છે. શ્રી જીલુભાબાપુ તેનુ વર્ણન આ પ્રમાણે કરે છે. દરબારગઢમા ઓરડાની પાછળની ઓસરીમા ૮-૧૨ હાથ લાંબુ પહોળુ રસોઈઘર જોવા મળે છે. આ રસોઈઘર મા બે બારણા તથા જાળિયાં, ભીંત કબાટ, પાણીયારુ, ચોકડી તેમજ નાની પેડલી હોય છે.

આ સિવાય રસોઈઘર ની અંદર વાસણ રાખવા માટે નો કબાટ તેમજ જુના જમાનાનુ ‘લોકફ્રીઝ’ એટલે પિંજરુ. જેમા રોટલા, ઘી, દહીં, શાક, માખણ, દૂધ-દહીંના ગોરહડાં મૂકવામા આવે છે. ઊંચા પાયાવાળુ તથા અસલ બર્માટીક સાગના ત્રણ થરા પાટિયા મારી નાના-નાના ખાના કરેલા હોય, જેથી બહારની હવા, તડકો, ઠંડી કે ભેજ લાગે નહી. આવા પિંજરા દરેક કાઠીઓના દરબારગઢમા રહેતા.

રસોઈઘર ના ભીંતાકબાટમા અથાણા ના જાર તથા તેલના કુડલા રહેતા. કાઠિયાણી રસોઈઘર માં બાજરાના રોટલા ઘડવા બેસે ત્યારે રસોઈઘર ની બહાર રોટલાના ટપાકાનો અવાજ ના સંભળાય તેની પૂર્ણ કાળજી રાખે છે. કાઠી સ્ત્રીઓ બાજરાના રોટલા ઉપરાંત શ્રાવણ-ભાદરવા મહિનામા મકાઈનો રોટલો બનાવે છે.

આ રોટલો બનાવવા માટે મકાઈ ના ડોડા લઈ તેના દાણા કાઢીને વાટી નાખો અને તેમા બાજરાનો લોટ મસળીને જે રોટલા બનાવવામા આવે છે, આ રોટલા નો સ્વાદ તો રોટલો ખાનારને જીવનભર યાદ રહી જાય છે. કાઠીઓ ના બાજરાને ‘લાખાધાન’ તરીકે પણ ઓળખવામા આવે છે. એવી માન્યતા છે કે કચ્છો ફૂલાણી શિકારે ગયેલો. વનમા ભૂલો પડ્યો ત્યા બાજરાના ડુંડા ઉગાડેલા હતા. આ બાજરો લાખા દ્વારા કચ્છમા અને કાઠિયાવાડમા આવ્યો.

લોકવાણીમા એનો એક દૂહો પણ પ્રખ્યાત છે :

બલિહારી તુજ બાજરા, જેના લાંબા પાન,
ઘોડે પાંખું આવિયુ, બુઢ્ઢા થયા જુવાન.

કાઠી દિવસમા ત્રણ વખત ભોજન નુ સેવન કરે છે. સવાર મા ગરમ-ગરમ રોટલા, દહીં અને ક્યારેક દૂધ નુ સેવન કરે છે જેને શિરામણ કહે છે. બપોર ના ભોજનમા રોટલા, રોટલી, શાક, અથાણા, છાશ કે દૂધ નુ સેવન કરે છે. ત્યારબાદ રાત્રી ના દૂધ, કઢી, લાલ મરચાં ની ચટણી અને ઘી નુ સેવન કરે છે. શાક અને કઢી મા ઘી ઉમેરીને સેવન કરવાનો રિવાજ છે.

હાલ ભોજન ના પાત્રો મા જર્મન સીલ્વર, કાંસુ, તાંબુ અને પિત્તળનો ઉપયોગ કરવામા આવે છે. પરંતુ, જૂના જમાનામા તેઓ રસોઈ માટે હાંડલા, જાકરિયા, પાટિયા, તાવડી ને માટીના વાટીયા ન ઉપયોગ કરતા. માટીના પાત્રમા રસોઈ ખૂબ જ સ્વાદિષ્ટ બનતી. ઈન્ડિયન ફૂડ ફેસ્ટિવલમા મૂકી શકાય એવી કાઠી દરબારોની વિશિષ્ટ વાનગીઓ અને ખાણી પીણીની રસપ્રદ વાતો હાલ પણ આપણને આશ્ચર્ય પમાડે દે છે.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *